Πόσοι τρόποι υπάρχουν για να είμαστε «έξυπν@»;
Από τη θεωρία της Πολλαπλής Νοημοσύνης στη νευροποικιλότητα και τη θεραπεία μέσω των τεχνών.
Για πολλά χρόνια, η έννοια της νοημοσύνης ήταν στενά συνδεδεμένη με την ικανότητα να ανταποκρινόμαστε σε συγκεκριμένου τύπου δοκιμασίες: να κατανοούμε γρήγορα, να λύνουμε λογικά προβλήματα, να χειριζόμαστε τη γλώσσα και τους αριθμούς. Αναπόφευκτα, η ιδέα ότι υπάρχει μία γενική ενιαία νοημοσύνη, η οποία μπορεί να μετρηθεί και να αποτυπωθεί σε έναν μόνο δείκτη (μονοπαραγοντική θεωρία), είχε επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τις ανθρώπινες δυνατότητες.
Ήδη πριν από τον Howard Gardner είχαν διατυπωθεί θεωρίες που αμφισβητούσαν αυτή την ματιά στη νοημοσύνη. Ωστόσο, το 1983, με το βιβλίο του Frames of Mind: The Theory of Multiple Intelligences, ο Gardner έκανε την αμφισβήτηση ιδιαίτερα ισχυρή και επιδραστική. Πρότεινε ότι ίσως δεν υπάρχει ένας μοναδικός τρόπος να είναι κάποι@ «έξυπν@», αλλά διαφορετικές, σχετικά διακριτές ικανότητες, οι οποίες μπορούν να συνδυάζονται με διαφορετικό τρόπο σε κάθε άνθρωπο (Gardner, 1983).
Οκτώ τρόποι να είσαι ικαν@;
Στην αρχική του θεωρία ο Gardner περιέγραψε επτά είδη νοημοσύνης (1983), ενώ αργότερα πρόσθεσε και τη νατουραλιστική (~1995), φτάνοντας στις οκτώ που συνήθως γνωρίζουμε σήμερα:
γλωσσική-λεκτική
λογικομαθηματική
χωρική-οπτική
σωματική-κιναισθητική
μουσική
διαπροσωπική
ενδοπροσωπική
νατουραλιστική/φυσιογνωστική
Η υπαρξιακή-φιλοσοφική νοημοσύνη (η τάση να θέτουμε και να στοχαζόμαστε «μεγάλα ερωτήματα» για τη ζωή, τον θάνατο, την ύπαρξη κ.λπ.- existential intelligence) είναι μια υποψήφια 9η που ο ίδιος έχει επίσης συζητήσει, αλλά δεν την έχει προσθέσει επίσημα στο πλαίσιο του, επειδή δεν πληροί όλα τα κριτήρια που θέτει (π.χ. είναι δυσκολότερο να τοποθετηθεί σε συγκεκριμένες εγκεφαλικές περιοχές).
Όπως και να έχει, η βασική του ιδέα ήταν ότι οι ανθρώπινες ικανότητες δεν εξαντλούνται σε εκείνες που παραδοσιακά μετρούν τα τεστ νοημοσύνης (Gardner, 1983). Το αποτέλεσμα είναι ένα διαφορετικό «προφίλ» δυνατοτήτων για κάθε άτομο. Αυτή η μετατόπιση είχε ιδιαίτερη σημασία στην εκπαίδευση. Έθετε ένα διαφορετικό ερώτημα: όχι μόνο «πόσο έξυπνος είναι αυτός ο άνθρωπος;», αλλά και «με ποιους τρόπους μπορεί να σκέφτεται, να κατανοεί, να δημιουργεί και να εκφράζεται;»
Οι επιφυλάξεις απέναντι στη θεωρία του Gardner.
Η θεωρία του Gardner μπορεί να έγινε εξαιρετικά δημοφιλής στην εκπαίδευση, αλλά η επιστημονική της τεκμηρίωση έχει αμφισβητηθεί έντονα. Μία από τις πιο γνωστές κριτικές προήλθε από την ψυχολόγο Lynn Waterhouse, η οποία το 2006 δημοσίευσε μια εκτενή κριτική της θεωρίας του, μαζί με τις θεωρίες για το λεγόμενο «φαινόμενο Mozart» και τη συναισθηματική νοημοσύνη. Το βασικό της επιχείρημα ήταν ότι οι θεωρίες αυτές, παρά τη μεγάλη δημοτικότητά τους, δεν διέθεταν επαρκή επιστημονική υποστήριξη και ότι υπήρχαν άλλες προσεγγίσεις στην γνωστική ψυχολογία και τη γνωστική νευροεπιστήμη με ισχυρότερη ερευνητική βάση (Waterhouse, 2006a).
Η κριτική της Waterhouse δεν λέει ότι οι άνθρωποι δεν έχουν διαφορετικές ικανότητες. Αμφισβητεί περισσότερο τον τρόπο με τον οποίο αυτές οργανώνονται. Για παράδειγμα, η σύγχρονη γνωστική επιστήμη περιγράφει λειτουργίες όπως η μνήμη, η προσοχή, η γλώσσα, η αντίληψη, η εκτελεστική λειτουργία και η μνήμη εργασίας (ενεργός μνήμη- working memory) ως αλληλοσυνδεόμενες λειτουργίες. Δεν είναι απαραίτητα απομονωμένα συστήματα που αντιστοιχούν ένα προς ένα σε μία συγκεκριμένη «νοημοσύνη».
Για παράδειγμα, ας σκεφτούμε την περίφημη «χωρική νοημοσύνη». Τι ακριβώς σημαίνει; Το να μπορώ να περιστρέψω νοητικά ένα αντικείμενο; Το να δημιουργώ ζωντανές εικόνες στο μυαλό μου; Το να θυμάμαι οπτικά μοτίβα; Το να προσανατολίζομαι σε έναν πραγματικό χώρο; Το να βρίσκω τη διαδρομή μου σε μια άγνωστη περιοχή; Το να αντιλαμβάνομαι σχέσεις μεταξύ σχημάτων;
Δεν είναι καθόλου αυτονόητο ότι όλες αυτές οι ικανότητες αποτελούν μία ενιαία λειτουργία. Οπότε, αντί να φανταζόμαστε οκτώ μεγάλα, ξεχωριστά κουτιά, ίσως θα ήταν πιο ακριβές να σκεφτόμαστε ένα πολύπλοκο δίκτυο μικρότερων γνωστικών λειτουργιών που συνεργάζονται και αλληλοεπικαλύπτονται. Μάλιστα, έρευνα που επιχείρησε να εξετάσει εμπειρικά την πολλαπλή νοημοσύνη ενισχύει την υπόθεση ότι δεν μπορούμε να μιλάμε για πλήρως ανεξάρτητα είδη νοημοσύνης (Visser et al., 2006).
Οι Gardner και Moran απάντησαν στην κριτική της Waterhouse, υποστηρίζοντας ότι η κριτική της απλοποιούσε σε ορισμένα σημεία τη θεωρία και αμφισβητώντας τα συμπεράσματά της (Gardner & Moran, 2006). Σε μεταγενέστερη κριτική της, η Waterhouse επιμένει ακόμη πιο έντονα ότι δεν έχει βρεθεί επαρκής εμπειρική βάση για οκτώ ανεξάρτητες εγκεφαλικές «νοημοσύνες» και ότι τα διαθέσιμα δεδομένα από τη νευροεπιστήμη δεν υποστηρίζουν την ιδέα οκτώ αυτόνομων συστημάτων όπως ίσως παρουσιάζει η θεωρία του Gardner (Waterhouse, 2023).
Στην πραγματικότητα, πρόκειται για μια μακρόχρονη επιστημονική συζήτηση και αναζήτηση σχετικά με το τι εννοούμε όταν μιλάμε για νοημοσύνη και πώς μπορούμε να την τεκμηριώσουμε και σίγουρα δεν μπορούμε να απορρίψουμε εντελώς την αρχική ιδέα.
Από το «έλλειμμα» στο «προφίλ» και η σύνδεση με τη νευροποικιλότητα.
Τα τελευταία χρόνια έχουμε αρχίσει να απομακρυνόμαστε από την αντίληψη ότι υπάρχει ένας μοναδικός «φυσιολογικός» τρόπος με τον οποίο πρέπει να λειτουργεί ένας εγκέφαλος. Η έννοια της νευροποικιλότητας μας καλεί να αναγνωρίσουμε ότι οι άνθρωποι παρουσιάζουν διαφορετικά προφίλ αντίληψης, προσοχής, αισθητηριακής επεξεργασίας, επικοινωνίας, κίνησης, μάθησης και κοινωνικής αλληλεπίδρασης.
Ωστόσο, καμιά φορά, όταν μιλάμε για νευροδιαφορετικότητα, ελοχεύει και πάλι ο κίνδυνος να δημιουργήσουμε ένα διαφορετικό είδος μονοδιάστατης εικόνας: να περιγράψουμε κυρίως τι λείπει και τι δυσκολεύει ένα άτομο: Τι δεν μπορεί να κάνει εύκολα. Πού χρειάζεται υποστήριξη. Ποιες λειτουργίες αποκλίνουν από τον μέσο όρο.
Και τότε έρχεται στο νου μου η εικόνα του πίνακα ελέγχου με πολλά κουμπιά και ρυθμιστές. Κάθε άτομο έχει διαφορετικές εντάσεις σε διαφορετικές περιοχές. Κάποιοι «διακόπτες» μπορεί να βρίσκονται χαμηλά και να δημιουργούν πραγματικές δυσκολίες. Άλλοι μπορεί να είναι εξαιρετικά ανεπτυγμένοι.
Ακόμα και όταν υποστηρίζεται ότι το “φάσμα” της νευροδιαφορετικότητας δεν λειτουργεί με γραμμικό τρόπο, παρουσιάζεται μία τέτοια “κονσόλα” που συνήθως μετράει ελλείμματα. Μήπως όμως δίπλα σε αυτή την κονσόλα κρύβεται και μία δεύτερη που συχνά δεν φωτίζεται; Είναι αυτή που μας βοηθά να βλέπουμε τι υπάρχει ήδη εκεί: τις ικανότητες, τα ενδιαφέροντα, τις ευαισθησίες, τους ιδιαίτερους τρόπους αντίληψης, δημιουργίας και σύνδεσης του ανθρώπου. Στην πραγματικότητα, είναι σαν να υπάρχει ένα τεράστιο δίκτυο από αλληλεπιδρώντες μικρότερους διακόπτες, οπότε και το προφίλ κάθε ανθρώπου προκύπτει από τον συγκεκριμένο συνδυασμό τους.
Δεν θα ήταν σκόπιμο να αντικαταστήσουμε το ένα σύστημα κατηγοριοποίησης με ένα άλλο ή να πούμε απόλυτα ότι κάθε άνθρωπος χωρά σε συγκεκριμένα κουτάκια. Οι ανθρώπινοι οργανισμοί φέρουν σύνθετες λειτουργίες και θα ήταν άδικο να τους κατηγοριοποιούμε με απλοϊκό τρόπο. Αυτό που κρατώ όμως περισσότερο από τον Gardner είναι ότι έστρεψε τη ματιά γύρω από τη νοημοσύνη προς μία διαφορετική κατεύθυνση.
Και τι σχέση έχουν όλα αυτά με τις τέχνες και την ψυχοθεραπεία;
Οι τέχνες δεν προϋποθέτουν ότι υπάρχει ένας μοναδικός τρόπος με τον οποίο πρέπει να επικοινωνεί ή να επεξεργάζεται την εμπειρία του ένας άνθρωπος.
Μπορεί κάποι@ να δυσκολεύεται πολύ να περιγράψει με λόγια αυτό που αισθάνεται και να μπορεί να το ζωγραφίσει.
Μπορεί να μην μπορεί να εξηγήσει τι συμβαίνει μέσα τ@, αλλά να το βρει μέσα σε έναν ήχο, έναν ρυθμό ή ένα τραγούδι.
Μπορεί η κίνηση του σώματος να εκφράσει κάτι που δεν έχει ακόμη γίνει σκέψη.
Μπορεί μια εικόνα, ένα σύμβολο, μια ιστορία, ένας ρόλος ή ένα υλικό να λειτουργήσει ως γέφυρα προς μια εμπειρία που είναι δύσκολο αλλιώς να προσεγγιστεί.
Αυτό δεν σημαίνει ότι χρησιμοποιούμε τις τέχνες επειδή «κάποι@ έχει μουσική νοημοσύνη» ή «κάποι@ είναι οπτικός τύπος». Μια τέτοια εφαρμογή θα ήταν υπερβολικά απλοϊκή και δεν προκύπτει ούτε από την επιστημονική τεκμηρίωση της θεωρίας της Πολλαπλής Νοημοσύνης (Waterhouse, 2006a, 2023). Εδώ η τέχνη μπορεί να αποτελέσει μία άλλη επιλογή διαδρομής, που οδηγεί στη σκέψη, την αναπαράσταση και τη νοηματοδότηση της εμπειρίας.
Όταν δουλεύουμε θεραπευτικά με έναν άνθρωπο, αντί να εστιάζουμε σε αυτό που θεωρούμε ότι «λείπει», μπορούμε να αναζητήσουμε πού βρίσκονται οι δυνάμεις του και με ποιον τρόπο προσλαμβάνει και εκφράζει καλύτερα την εμπειρία του. Από πού μπορεί να αντλήσει δύναμη, ποιο κανάλι επικοινωνίας του ταιριάζει, ποια μορφή δημιουργικής έκφρασης το κινητοποιεί και ποια ήδη υπάρχουσα ικανότητα μπορεί να γίνει γέφυρα προς κάτι που δυσκολεύεται να προσεγγίσει.
Επιπλέον, η αξία των τεχνών βρίσκεται στο ότι προσφέρουν πολλαπλές οδούς προς την βιωμένη εμπειρία και έχουν το πλεονέκτημα της επιλογής της top-down ή bottom-up επεξεργασίας:
λεκτική κατανόηση →καλλιτεχνική έκφραση... ή
εμπειρία → εικόνα / ήχος / κίνηση / σώμα → παρατήρηση/σύνδεση → νόημα → λόγος.
Μοιάζει με ένα «Δεν ξέρω τι νιώθω», οπότε δημιουργώ κάτι, το παρατηρώ και κάτι αναγνωρίζω και σταδιακά αρχίζω να μπορώ να το ονομάσω, να το βάλω σε λέξεις.
Ένας διαφορετικός τρόπος να κοιτάμε τον άνθρωπο.
Δεν θα έλεγα ότι η θεωρία του Gardner μας έδωσε την τελική απάντηση στο ερώτημα «τι είναι νοημοσύνη;». Μας έδωσε όμως κάτι που εξακολουθώ να θεωρώ πολύτιμο: την άδεια να αμφισβητήσουμε την ιδέα ότι υπάρχει ένας μόνο σωστός τρόπος να είσαι ικαν@, να μαθαίνεις, να σκέφτεσαι και να εκφράζεσαι.
Σε ένα ευρύτερο επίπεδο, η ποικιλία είναι απαραίτητη για τη ζωή. Η ζωή δεν εξελίσσεται επειδή όλοι οι οργανισμοί είναι ίδιοι και λειτουργούν με τον ίδιο τρόπο· αντίθετα, η διαφορετικότητα και η ποικιλία χαρακτηριστικών, στρατηγικών και δυνατοτήτων επιτρέπουν στα είδη και στα οικοσυστήματα να προσαρμόζονται, να επιβιώνουν και να εξελίσσονται. Και αυτό συναντά τη νευροποικιλότητα σε βαθύτερο επίπεδο: η ανθρώπινη ετερότητα δεν χρειάζεται να εξετάζεται μόνο μέσα από το πρίσμα της απόκλισης και του ελλείμματος.
Χρειάζεται να μάθουμε να κοιτάμε ολόκληρο το προφίλ. Ολόκληρο τον άνθρωπο. Όχι μόνο την “κονσόλα” με όσα τον δυσκολεύουν.
Η θεραπεία μέσω τέχνης, μας δίνει την ουσιαστική δυνατότητα να να μη ρωτάμε μόνο «τι δεν μπορεί να κάνει αυτός ο άνθρωπος;», αλλά και «ποιο μονοπάτι μπορεί να με οδηγήσει στον κόσμο του;»
Ίσως αυτή να είναι τελικά η πιο ενδιαφέρουσα κληρονομιά του Gardner: η υπενθύμιση ότι ο άνθρωπος είναι πολύ πιο σύνθετος από οποιοδήποτε μέτρο μπορεί να τον περιγράψει.
Βιβλιογραφία
Gardner, H. (1983). Frames of mind: The theory of multiple intelligences. Basic Books.
Gardner, H. (1999). Intelligence reframed: Multiple intelligences for the 21st century. Basic Books.
Gardner, H., & Moran, S. (2006). The science of multiple intelligences theory: A response to Lynn Waterhouse. Educational Psychologist, 41(4), 227–232. https://doi.org/10.1207/s15326985ep4104_2
Visser, B. A., Ashton, M. C., & Vernon, P. A. (2006). Beyond g: Putting multiple intelligences theory to the test. Intelligence, 34(5), 487–502. https://doi.org/10.1016/j.intell.2006.02.004
Waterhouse, L. (2006a). Multiple intelligences, the Mozart effect, and emotional intelligence: A critical review. Educational Psychologist, 41(4), 207–225. https://doi.org/10.1207/s15326985ep4104_1
Waterhouse, L. (2006b). Inadequate evidence for multiple intelligences, Mozart effect, and emotional intelligence theories. Educational Psychologist, 41(4), 247–255. https://doi.org/10.1207/s15326985ep4104_5
Waterhouse, L. (2023). Why multiple intelligences theory is a neuromyth. Frontiers in Psychology, 14, Article 1217288. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2023.1217288
Comments